Dit artikel is het derde artikel in een reeks van drie artikelen waarin we VormTaal en het gebruik ervan vanuit verschillende perspectievenverkennen om een dieper begrip te krijgen van complexiteit en samenwerking in complexe systemen.
Bij complexe problemen gaat het altijd om de zoektocht naar de essentie. Ook wel “de kern van het probleem” of de “vraag achter de vraag”. Dus rijst de vraag: wat is de essentie van VormTaal? De essentie van VormTaal ligt in de intrinsieke communicatieve kracht ervan. Het heeft geen vaste betekenis. Toch spreken de vormen, materialen, en composities die we ermee maken tot onze verbeelding.
In dit artikel gaan we dieper in op de intrinsieke kracht van VormTaal en leggen we de verbinding met de abstracte kunst van Kazimir Malevitsj (1879 – 1935)om uit te leggen hoe dit werkt.
De intrinsieke capaciteit van VormTaal
De intrinsieke capaciteit van VormTaal is ook wat het in de kern anders maakt dan bijvoorbeeld Lego Serious Play waarbij wel degelijk gebruik wordt gemaakt van symboliek. Een Lego Serious Play set bestaat doorgaans naast de bekende legoblokjes uit poppetjes en andere herkenbare vormen zoals ladders, bomen of ramen. Als voorbeeld: een object, bijvoorbeeld “ladder” kan letterlijk een ladder aanduiden maar ook symbool staan voor “vooruitgang”, “verbinding” of misschien zelfs hinten naar het bijgeloof van “ongeluk” als je er onderdoor loopt. Deze secundaire betekenissen komen voort uit cultuur, ze zijn aangeleerd. Hetzelfde geldt voor figuratieve kunst (kunst die herkenbare vormen of onderwerpen uit de werkelijkheid afbeeldt). Er zijn boeken volgeschreven over de symboliek van kunst. Zo verwijst een hond vaak naar “trouw” of “waakzaamheid”, maar in schilderijen met een seksueel getinte situatie juist naar “wellust” of “onkuisheid” (Museumtv, z.d.). Echter heeft dit alleen betekenis als je de symboliek kent, anders is het gewoon een “hond”.
Winterlandschap, 1858, door Andreas Schelfhout (1787 – 1870), collectie: Rijksmuseum Twente
Maar kunst kan ook een hele persoonlijke betekenis oproepen. Het schilderij ‘Winterlandschap met bevroren vaart, ijsvermaak’ uit 1838 door Andreas Schelfhout (1787 – 1870) kan je nostalgische gevoelens geven en je doen denken aan koude winters en spelen op het ijs als klein kind. Maar als jij een keer als kind door het ijs bent gezakt en angstig in het koude water hebt gelegen krijg je waarschijnlijk hele andere gevoelens bij het zien van het schilderij van Schelfhout. In andere woorden: symbolische betekenis is hoogstpersoonlijk en hangt af van eerdere ervaringen en opgedane kennis.
De intrinsieke kracht van VormTaal schuilt juist in het weglaten van symbolen met een vaste betekenis. Denk aan kleuren zoals rood (= fout) of groen (= goed), of herkenbare vormen zoals een ladder (= verbinding), een boom (= duurzaamheid), of een raam (= openheid) — elementen die bijvoorbeeld wél worden ingezet bij methodes als Lego Serious Play. Door gebruik te maken van abstracte vormen ontstaat ruimte voor een meer intuïtieve, open interpretatie die minder afhankelijk is van voorkennis of culturele achtergrond. Juist die abstractie en de intrinsieke capaciteit van VormTaal is wat het een uniek en nuttig instrument maakt in complexe omgevingen (zie ook Artikel 1: Complexiteit en intuïtie).
Abstractie als sleutel tot complexe problemen
Het idee dat abstracte vormen kunnen helpen in het oplossen van complexe problemen is niet nieuw. Net als het idee dat abstracte vormen kunnen helpen in de ontwikkeling van een nieuwe visie op de toekomst, of zelfs het vormgeven ervan. Bewegingen als De Stijl (Mondriaan, Doesburg), Bauhaus (Van der Rohe, Kandinsky) en Russische avantgarde (Malevitsj, El lissitzky) gingen ons namelijk voor in het abstraheren van de complexe werkelijkheid naar patronen en vormen. Door het spelen met vormen en patronen creëerden zij een nieuwe essentiële blik op de intensiteit, de dynamiek, de buzz van een nieuwe wereld.
Voor ons voorbeeld is het nuttig om verder in te zoomen op het werk van Kazimir Malevitsj (1879 – 1935). Malevitsj liet de koppeling met de realiteit in zijn werk volledig los. In zijn manifest over het suprematisme schreef hij:
“Under Suprematism I understand the supremacy of pure feeling in creative art. To the Suprematist the visual phenomena of the objective world are, in themselves, meaningless; the significant thing is feeling, as such, quite apart from the environment in which it is called forth“
Malevitsj, 1927
Malevitsj zag kunst niet als een representatie van de objectieve wereld, maar als een directe reflectie van gevoel. Dat gevoel bereikte hij vooral door abstracte vormen en patronen te gebruiken (zie het werk Dynamic Suprematism hieronder).
Dynamic Suprematism, 1915 of 1916, door Kazimir MalevitsjEen VormTaal compositie, foto door Bram Peerlings
De kracht van vorm en patroon in betekenisgeving
Kennelijk hebben we als mens maar een paar lijnen en vlakken nodig om een gevoel over te brengen. Vooral wanneer woorden tekortschieten en we blijven steken in omschrijvingen of vergelijkingen. Zinnen in zo’n gesprek als ‘snap je wat ik bedoel’ herkennen we allemaal, en ook ‘ik denk het wel’ als twijfelachtig antwoord. Daar waar het echt over gaat blijft dan eigenlijk onbesproken. Het zo dicht mogelijk langs elkaar heen praten is vaak het gevolg.
Principes als compositie, ritme, symmetrie en proportie – die ook de basisprincipes van VormTaal vormen – bepalen of we de essentie van een complex probleem emotioneel herkennen en kunnen vormgeven. Onze handen, intuïtie en creativiteit zijn vaak sneller en preciezer dan onze rationele kennis. Het gesprek dat volgt is een reflectie op wat we uit intuïtie hebben neergelegd en biedt op haar beurt weer input voor het schuiven, weghalen, toevoegen van elementen in de compositie. Met VormTaal creëer je als professional, team of organisatie een gezamenlijke compositie om de toekomst mee vorm te geven.
Wil je niet alleen lezen over VormTaal maar het ook zelf ervaren? neem contact op en plan een vrijblijvende kennismaking met VormTaal in.
Lezersvragen:
Ben je geprikkeld door dit artikel en wil je een stapje verderzetten? Geef voor jezelf antwoord op deze vragen nadat je het artikel hebt gelezen:
Heb je een voorkeur voor figuratieve of abstracte kunst, en waarom?
Bekijk het werk van Malevitsj in dit artikel. Welke reactie/emotie wekt dit op bij jou?
Denk na over een complexe situatie waarmee verbonden was en heb je toen juist wel of niet symbolen (o.a. metaforen) gebruikt?
